Museum Dr. Guislain Slaapzaal geschiedenis van de psychiatrie

Geschiedenis van de psychiatrie

De huidige museumcollectie groeide uit een kleine 'kernverzameling' van oude objecten die binnen de muren van het Guislainziekenhuis werden bewaard en af en toe werden tentoongesteld. Blikvanger was een collectie eind 18de-vroeg 19de-eeuwse dwangmiddelen gebruikt in het Gentse dulhuis voor mannen. Begin jaren tachtig was Br. dr. René Stockman, huidig conservator van het museum en Generaal Overste van de Broeders Van Liefde, algemeen directeur van het psychiatrisch centrum Dr. Guislain. Hij zag de grote waarde in van zowel het gebouw als de oude objecten die er werden bewaard. Met het Museum Dr. Guislain wilde hij reageren op de grote onwetendheid over, maar ook nieuwsgierigheid naar het verleden van de geestesziekenzorg in het algemeen en de psychiatrie in het bijzonder.

Verzamelen

Een eerste fase van het verzamelbeleid bestond in het onderzoeken en in kaart brengen van alle oude objecten binnen het instituut zelf. Per slot van rekening was 'Het Guislain' het eerste krankzinnigengesticht in België, dat sinds de inhuldiging in 1857 ononderbroken die functie bleef vervullen. Het lag dus voor de hand in de eerste plaats de uitgestrekte zolder-, kelder- en bergruimten van het gesticht uit te kammen. Daarnaast werd vanaf de opening van het museum een actief verwervingsbeleid gevoerd. De grote meerderheid van de collectie is dan ook door het museum zelf verworven, hetzij door aankoop, hetzij via schenkingen of legaten. Slechts een klein deel van de collectie bestaat uit langdurige of tijdelijke bruiklenen. De collectie over de geschiedenis van de psychiatrie is bijzonder heterogeen en bestaat uit objecten die zowel verwijzen naar de prepsychiatrische periode, de geesteswetenschappen voor Freud, als naar de biologisch gerichte psychiatrie. Ook de sociale en therapeutische voorzieningen, de gestichten en psychiatrische ziekenhuizen, waren aan voortdurende veranderingen onderhevig. Hetzelfde geldt voor de wetgeving. Alleen al voor de periode van de echte institutionele psychiatrie (de jaren 1920 en 1930), toen de krankzinnigengestichten zich hermetisch van de buitenwereld afsloten en al hun middelen zelf produceerden, beschikt het museum over een groot aantal potentiële tentoonstellingsobjecten.

De geschiedenis

De collectie kan opgedeeld worden in verschillende deelverzamelingen. De voorgeschiedenis toont de periode van de prehistorie tot de middeleeuwen. Van magie over de eerste gesystematiseerde geneeskundige visies in de Antieke wereld tot de vooral joods-christelijke visie op waanzin. In de middeleeuwen leven verschillende ideeën over ziekte en gezondheid naast en door elkaar. Krankzinnigen worden opgesloten in dulhuizen, als bezeten beschouwd of als heksen vervolgd. Af en toe worden ze barmhartig opgevangen, zoals in de stad Geel, waar de cultus van Sint-Dimpna leidt tot de familiezorg, het opnemen van krankzinnigen in de familiale kring.

Het tweede deel van de collectie illustreert het ontstaan van de moderne, wetenschappelijk gefundeerde psychiatrie en het moderne gesticht. Onder invloed van de Verlichting komen in verschillende Europese landen figuren op voor een menswaardige en medisch verantwoorde opvang van krankzinnigen. Het moderne krankzinnigenziekenhuis krijgt vorm, de eerste krankzinnigenwetten

komen tot stand. In België stond de wieg van die moderne krankzinnigenzorg in de stad Gent, geboorteplaats van Dr. Joseph Guislain, die de moderne psychiatrie in onze gewesten introduceerde. Originele dwangmiddelen uit het oude dulhuis van de stad Gent maken duidelijk hoe krankzinnigen voordien werden behandeld, maar ook sommige therapieën die de eerste psychiaters ontwikkelden, doen nu wenkbrauwen fronsen, zoals de schriktherapie en de rotatietherapie.

Het derde deel van de permanente collectie besteedt aandacht aan de opkomst van de biologisch gerichte psychiatrie, onder impuls van Kraepelin en Bleuler, met therapieën die soms sterk op het lichaam en bewustzijn ingrepen. Ook het gesticht kent in die periode een grote bloei. De psychiatrische instellingen gaan steeds grotere populaties herbergen en sluiten zich hermetisch van de buitenwereld af. De wereld van geestesziekte verdwijnt uit het ervaringsveld van de rest van de samenleving. In Duitsland wordt daarmee een van de voorwaarden vervuld die zullen leiden tot de eliminatie van als onwaardig betitelde mensengroepen, de zogenaamde stille Holocaust. Maar ook in de rest van de (medische) wereld maken zeer repressieve mensbeelden opgang.

Onder invloed van de emancipatiebewegingen van de jaren 1960 komt de gesloten gestichtspsychiatrie steeds sterker onder vuur te liggen. Patiënten en hun verwanten eisen meer rechten, wat op termijn zal leiden tot nieuwe wetgevingen in heel Europa, en tot de gestage afbraak van het oude gesticht. De nadruk komt te liggen op sociale (re)integratie. Voor het eerst sinds lang staan ‘gek’ en ‘normaal’ weer oog in oog. Een nieuwe wijze van samenleven komt moeizaam tot stand.

Vandaag is re-integratie het sleutelwoord in de psychiatrie met de nadruk op ambulante verzorging en mobiele teams. Bij opname moet de patiënt zoveel mogelijk het contact met zijn omgeving buiten het ziekenhuis behouden met als doel het zo snel mogelijk terugkeren naar de maatschappij.

Fotografie

Een belangrijke deelverzameling in de geschiedenis van de psychiatrie is de grote collectie fotografie. Dat is niet toevallig, want psychiatrie heeft iets met fotografie. Reeds in 1850 besliste de Schotse ‘psychiater’ Dr. Diamond om zijn handboeken niet langer met gravures, maar met foto’s te illustreren. Foto’s hadden voor hem de meerwaarde dat ze op een ‘objectievere manier’ deden kijken naar de psychisch zieke. De ambitie lag zelfs verder: foto’s konden de jonge wetenschap op weg helpen naar het vinden van echte ‘types’ in de psychiatrische ziektebeelden.

De eerste reeksen over het ‘Hospice Guislain’ dateren al van 1860. Een tweede reeks is van 1887: een modelinrichting maakt zich via foto’s aan de buitenwereld bekend. In 1930 was er een belangwekkende reeks die leven en werken in de psychiatrie toonde. Het museum stelde zichzelf tot opdracht om deze traditie verder te zetten en gaf een aantal opdrachten aan Belgische topfotografen, waaronder Stephan Vanfleteren, Lieve Blancquaert en Michiel Hendryckx, om het leven in de psychiatrie te fotograferen. De collectie bestaat dan ook niet alleen uit historische reeksen, maar ook uit werk van hedendaagse fotografen, die reflecteren over ziek en gezond, over normaal en abnormaal.

Je kan de collectie van het Museum Dr. Guislain doorzoeken op Ergoedinzicht.