“Beste Museum Dr. Guislain: waar is de geschiedenis gebleven?”

Het is een vraag die we de afgelopen jaren vaak horen van onze bezoekers, van toeristen en van scholen. In de eerste plaats zijn het onze publieksbegeleiders en collega’s aan de ticketbalie die met deze vraag geconfronteerd worden. We begrijpen de ontnuchtering wanneer u niet direct een chronologisch overzicht van de geschiedenis van de psychiatrie terugvindt.

Ons antwoord daarop is even eerlijk als complex: we hebben de pauzeknop ingedrukt. Niet uit stilstand, maar uit noodzaak.

Een zoektocht sinds 2019

In 2026 vieren wij onze veertigste verjaardag. Dat is voor ons hét moment om te tonen waarom we nog steeds even relevant zijn als toen we werden opgericht. Maar in die veertig jaar is de wereld veranderd, en wij ook.

Sinds 2019 worstelen wij met de manier waarop we het verhaal van de psychiatrie moeten vertellen. Met de opstelling Op Losse Schroeven namen we een bewuste keuze om de geschiedenis thematisch en transhistorisch te benaderen. We wilden tonen dat de psychiatrie geen lineaire wetenschap is die logisch van 'fout' naar 'goed' evolueert – van trepanaties en keisnijdingen naar scanners en medicatie. Wetenschap is grillig; het is een kronkelende zoektocht vol duistere zijpaden.

Ons leerproces

Op Losse Schroeven was een leerproces. We hoorden de kritiek van bezoekers: "De geschiedenis is verdwenen. De bedden, de baden en de kettingen zijn weg." Die kritiek raakte ons. Het leerde ons dat een puur thematische opstelling voor velen de historische houvast wegnam en het moeilijk maakte om de lokale geschiedenis te lezen.

Maar de oplossing is voor ons niet simpelweg een terugkeer naar het oude. Volwassen worden als museum betekent verantwoordelijkheid nemen voor de collectie, de kennis en de verhalen die we in veertig jaar hebben opgebouwd.

Geen museum 'of the Mind', maar 'in de zorg'

Wij maken de bewuste keuze om niet zomaar aan te sluiten bij de internationale Museums of the Mind. Onze collectie en deze plek – de site van het Guislaingesticht – vertellen een eigenzinnig en uniek verhaal. Joseph Guislain zocht de oorzaak van melancholie niet louter in de geest, maar in het hele lichaam (hij lokaliseerde het zelfs in de darmflora).

Wij zoeken de oplossing niet bij een 'museum van de psychiatrie', maar bij het museum in de psychiatrie. Onze gebouwen staan midden in een bestaand psychiatrisch centrum. Onze geschiedenis is een geschiedenis van zorg en van macht. De kettingen die u nu alleen nog in onze depots vindt, zijn voor ons geen loutere marteltuigen uit een ver verleden. Het zijn instrumenten van dwang die verbonden zijn aan verhalen van echte mensen. Elke boei draagt het verhaal van degene die erin geslagen werd – verhalen die in de traditionele geschiedschrijving vaak ontbreken.

Het onzichtbare zichtbaar maken

In de roman De herinnerde soldaat van Anjet Daanje is ons gesticht de achtergrond waartegen een getraumatiseerde man probeert te overleven. Vaak krijgen die achtergronden – het instituut, de muren en de dokters – alle aandacht. Wij willen dat, net als Daanje, omdraaien. Wij willen kijken naar de mens achter het dossier, naar het verhaal tussen de onleesbare regels van het doktersgeschrift.

De geschiedenis van de psychiatrie is een weefsel van intermenselijke relaties tussen patiënten, verpleegkundigen en artsen. Om die nuance recht te doen, werken we vandaag nauw samen met ervaringsdeskundigen. Hun kennis is essentieel om het systeem van vroeger en nu te begrijpen. Zij leren ons wat het betekent om mens te zijn binnen een zorgsysteem dat niet altijd zorgzaam was.

Ruimte voor bezinning

Onze collectie is vele malen groter en rijker dan velen zich kunnen inbeelden. Maar om die rijkdom van onzichtbare stemmen en bizarre kruisbestuivingen tussen kunst en zorg op de juiste manier te presenteren, hebben we tijd nodig.

Wij vragen daarom uw geduld. In een wereld waarin alles snel moet, kiezen wij voor vertraging. We weigeren om van de psychiatrie de 'vergeetput' van de samenleving te maken. We willen programma's ontwikkelen die niet alleen feiten leren, maar hen inwijden in de complexiteit van een gemarginaliseerde wereld waar ook uitzonderlijke en hoopvolle dingen gebeuren.

Terwijl we achter de schermen bouwen aan deze nieuwe fundamenten, blijven we u verrassen met tijdelijke tentoonstellingen. We staan niet stil. We bezinnen ons op de basis en de ziel van dit gigantische historische ziekenhuis.

We maken het onzichtbare zichtbaar. Dat verdient een fundament dat staat als een huis.

Museum Dr. Guislain